VEENKOLONIËN – Precies 206 jaar geleden, op 6 oktober 1819, werd Willem Albert Scholten (1819- 1892) geboren in Loenen. Hij zou uitgroeien tot een van de invloedrijkste figuren in de geschiedenis van Noord-Nederland. Scholten was niet zomaar een zakenman. Hij werd de drijvende kracht achter de industriële bloei van de Veenkoloniën en veranderde het aanzien van de streek voorgoed.
Scholten kwam uit een eenvoudig milieu, maar had een scherp zakelijk instinct. In 1842 stichtte hij in Foxhol, bij Hoogezand, zijn eerste aardappelmeelfabriek. Hij zag wat anderen nog niet zagen: dat de Groninger veengronden perfect waren voor de teelt van zetmeelaardappelen. De turfwinning liep langzaam ten einde en Scholten creëerde een nieuwe bron van werk en inkomen voor de streek.
Zijn fabriek in Foxhol werd een succes, en al snel volgden vestigingen in onder meer Sappemeer, Stadskanaal, Veendam, Ter Apel en Winschoten. Scholten bouwde niet alleen fabrieken, maar ook woningen, opslagplaatsen, scholen en zelfs kerken voor zijn werknemers. Zo ontstonden hele gemeenschappen rond zijn bedrijven.
Een imperium vanuit de Veenkoloniën
Aan het eind van de negentiende eeuw bezat Scholten fabrieken in Nederland, Duitsland, Polen en Rusland. Zijn bedrijf was het eerste Nederlandse concern dat internationaal actief was. Daarmee was hij zijn tijd ver vooruit en een echte pionier van de moderne industrie.
Toch had zijn succes ook een keerzijde. Scholten stond bekend als streng en zakelijk; vakbonden moesten in zijn fabrieken niets voorstellen. Arbeiders werkten lange dagen voor lage lonen. Maar in de context van die tijd bood zijn bedrijvigheid wél bestaanszekerheid aan duizenden gezinnen in de Veenkoloniën, die tot dan toe afhankelijk waren van turf en kleinschalige landbouw.
Ook was Scholten mededirecteur en grootaandeelhouder van de voorloper van de Holland-Amerika Lijn. Hij was met 600.000 gulden de grootste aandeelhouder van het bedrijf. Het eerstgebouwde schip liet hij dan ook naar zichzelf vernoemen, de W.A. Scholten. Het wat een stoom-zeilschip met drie masten en het kon 2500 ton lading vervoeren. Ook had het ruimte voor zeshonderd passagiers. Het schip zonk dertien jaar later op Het Kanaal tussen Engeland en Frankrijk.
Nalatenschap in de regio
Wie vandaag door de Veenkoloniën rijdt, ziet op verschillende plekken nog sporen van Scholtens imperium. In Foxhol staat nog altijd de oude aardappelmeelfabriek, een zichtbare herinnering aan zijn ondernemerschap. Ook in Stadskanaal en Veendam zijn delen van zijn industriële erfgoed behouden gebleven.
In de stad Groningen herinnert het Scholtenhuis aan de Grote Markt, wat ooit zijn woonhuis en kantoor was, aan zijn macht en rijkdom. Tijdens de Tweede Wereldoorlog kreeg dat gebouw een beruchte reputatie als hoofdkwartier van de Sicherheitsdienst, maar de naam “Scholtenhuis” verwijst nog altijd naar de man die het liet bouwen.
Willem Albert Scholten overleed in 1892, maar zijn invloed is nog altijd voelbaar. Hij maakte van de Veenkoloniën een gebied waar landbouw en industrie samenkwamen. Zijn visie en ondernemingszin legden de basis voor een economische bloei die nog decennia voortduurde.
Luister online
