COLUMN – Met het oog op de gemeenteraadsverkiezingen nemen de discussies toe. Affiches verschijnen op de borden, de sociale media lopen vol en grote woorden worden niet geschuwd. Soms wordt verwezen naar de jaren dertig. Het is een vergelijking, die schuurt. Soms voelt het ongemakkelijk en overdreven. Maar de verwijzingen naar vroeger zijn niet per definitie ongepast.
Historici als Geert Mak wijzen ons op parallellen tussen het interbellum en onze tijd. Wetenschappers trekken vergelijkingen tussen de opkomst van de autoritaire leiders van toen en de politieke veranderingen van nu. Dat doen zij niet om te scoren, maar om te waarschuwen. De geschiedenis herhaalt zich niet één op één, maar rijmt wel. Met bloed, zweet, veel tranen, soms met hun levens, hebben voorouders zich ingezet om democratische waarden terug te veroveren. Hun inzet mag nooit voor niets zijn geweest.
Plank misgeslagen
En ja, soms wordt de plank misgeslagen. Niet elke stevige uitspraak is een voorbode van fascisme. Niet elke kritiek is een aanval op de democratie. Wie te snel naar de jaren dertig grijpt, loopt het risico het begrip uit te hollen. Maar het omgekeerde is gevaarlijker: doen alsof elke historische vergelijking overdreven is.
Juist in een onrustige wereld met oorlog in Europa, een groeiend wantrouwen en een steeds fellere toon in het publieke debat is het noodzakelijk om waakzaam te zijn. Democratie is geen vanzelfsprekendheid. Zij vraagt onderhoud, betrokkenheid en soms scherpe woorden.
In dat licht is het interessant dat de partij van Geert Wilders voor het eerst in Borger-Odoorn en Stadskanaal deelneemt aan gemeenteraadsverkiezingen. Dat is op zichzelf een democratisch feit: de PVV doet mee binnen de spelregels van het systeem. Maar het is ook een politieke ontwikkeling die veel vragen oproept. Bijvoorbeeld over de toon van het debat en de bestuurscultuur. Over groepsbelediging naar minderheden, de negatieve bejegening van de publieke omroep en vrije pers, de neerbuigende houding naar onze rechtspraak en democratie. Het roept vragen op over het gebrek aan zeggenschap binnen een politieke partij. Het is gepast, zelfs noodzakelijk, dat publieke vertegenwoordigers daarop worden aangesproken.
Historische parallellen
Het is legitiem om historische parallellen te trekken. Niet om mensen monddood te maken, maar om het gesprek te verdiepen. Wat gebeurt er wanneer onvrede het debat verziekt? Als niet naar realistische oplossingen wordt gezocht, maar haat, wantrouwen en ophitsen de toon bepalen? De jaren dertig leren ons niet dat elke populistische partij onvermijdelijk eindigt in dictatuur. Ze leren ons wel dat democratische afbrokkeling geleidelijk gaat, bijna ongemerkt.
Wie waarschuwt, overdrijft soms. Maar liever een samenleving die af en toe te scherp vergelijkt, dan een samenleving die wegkijkt. De geschiedenis is geen blauwdruk, maar een spiegel. Het is onverstandig de spiegel af te dekken.
Luister online
