Na de oorlog konden de Poolse bevrijders niet terug naar huis: ‘Dat heeft veel pijn gedaan’

REGIO – Het waren de mannen die onze regio bevrijdden en Oost-Groningers hun thuis teruggaven. Maar na hun heldendaden konden Jan Salwa, Stanislaw Maczek en hun manschappen van de 1e Poolse Pantserdivisie niet terug naar hun thuisland Polen: de communisten pakten hun staatsburgerschap af. Hierdoor waren de bevrijders van Stadskanaal, Borger en Veendam genoodzaakt een nieuw leven op te bouwen, ieder aan een andere kant van de wereld.

April 1945: de tanks van de 1e Poolse Pantserdivisie rollen via Buinen en Borger richting de Kanaalstreek. Onderweg bieden de soldaten van de Duitse Wehrmacht nog hevig verzet. Onder leiding van generaal Stanislaw Maczek weten de Poolse soldaten de IJzeren Klap bij Musselkanaal in handen te krijgen en kunnen ze op 12 april Stadskanaal bevrijden. De volgende dag rijdt het tweede regiment met dertien Cromwell-tanks naar Veendam. Het is ritmeester Jan Salwa die deze missie overziet en als grote bevrijder in Veendam wordt onthaald.

Maar zo enthousiast als Maczek en Salwa in de Veenkoloniën ontvangen worden, zo anders is dat in hun eigen land Polen. Daar zijn de communisten, gesteund door de Sovjet-Unie, aan de macht gekomen en worden de soldaten van de 1e Poolse Pantserdivisie als ‘verraders’ gezien. De soldaten vochten namelijk onder bevel van de westerse geallieerden en werden daardoor door het nieuwe regime in Polen gewantrouwd. Hun Poolse staatsburgerschap wordt hun ontnomen.

Bevrijder van Veendam

Jan Salwa (1912-1999) trekt na de bevrijding van Veendam verder naar Duitsland en rijdt door tot de stad Wilhelmshaven. Daarna treden de Polen op als bezettingsmacht in de regio Emsland, een gebied langs de grens met Nederland. Salwa’s eskadron wordt gestationeerd in het dorpje Tinnen. Daar trouwt Salwa op 13 juni 1947 met Helena Kotorska, een voormalige Poolse gevangene.

In datzelfde jaar wordt het eskadron van Salwa opgeheven en vertrekt hij naar Engeland, waar de bevrijder van Veendam terechtkomt in een ‘resettlement camp’. Dat was een plek waar voormalige militairen werden voorbereid op een burgerbestaan.

Australië

Ook in de jaren ’50 is terugkeren naar Polen uitgesloten. Uiteindelijk besluiten Jan Salwa en zijn vrouw Helena hun geluk te beproeven aan de andere kant van de wereld. Ze gaan wonen in Australië, waar oud-kapitein Salwa gaat werken bij Remington Rand, een fabrikant van typemachines. Salwa gaf na de bevrijding geen interviews en verdween grotendeels in de anonimiteit. In 1971 keert hij wel eenmalig terug naar Veendam, waar hij een plein naar zichzelf vernoemd ziet worden. Vijftien jaar later, in 1985, wordt Salwa zelfs benoemd tot ereburger van Veendam. Jan Salwa overlijdt in 1999 op 87-jarige leeftijd in zijn nieuwe thuisland Australië.

Bevrijder van Kanaalstreek en Breda als barman

Zijn meerdere, commandant Stanislaw Maczek, treft eenzelfde lot. Nadat hij op 6 mei 1945 Wilhelmshaven heeft ingenomen en de capitulatie van de aanwezige Kriegsmarine in ontvangst neemt, eindigt voor hem de Tweede Wereldoorlog. Ook hij kan niet terugkeren naar Polen en vertrekt, na bezettingstaken in Duitsland, naar het Schotse Edinburgh.

Hij neemt zijn intrek in een bescheiden huis met zijn vrouw en drie kinderen, onder wie de zwaar gehandicapte Margaret. Er moet brood op de plank komen en de bevrijder van onder meer Ieper, Breda en Stadskanaal is aangewezen op werk in een magazijn, een pottenbakkerij en een squashbaan. Ook komt Maczek te werken in een hotel, dat wordt gerund door een van zijn voormalige soldaten uit de Poolse Pantserdivisie. Andere soldaten zoeken de generaal daar op, salueren als ze zien dat hij achter de bar staat en er wordt zelfs: ‘Een dubbele whiskey, generaal’, door de bar geroepen, zo vertelt Maczeks zoon later.

Hulp en erkenning uit Nederland

Nederland is hem echter niet vergeten. Als dochter Margaret in 1965 een zware spastische aanval krijgt, verkeert ze twee weken in levensgevaar. Ze heeft specialistische medische hulp nodig, maar daar heeft Maczek geen geld voor. Het VARA-radioprogramma Van Harte schiet te hulp en haalt ruim 100.000 gulden op.

Later komt er vanuit Nederland meer erkenning en aandacht voor zijn heldendaden. De Poolseweg in Breda wordt in 1969 omgedoopt tot Generaal Maczekstraat, waarbij Maczek zelf aanwezig is. In de jaren ’70 dringt de Brabantse stad er bij de regering op aan om hun bevrijder een pensioen toe te kennen, wat ook gebeurt. Ook biedt Breda de generaal een woning aan, waarvoor hij bedankt: hij blijft in Schotland.

Stadskanaal

Ook Stadskanaal eert na de oorlog hun bevrijder Stanislaw Maczek. Zo wordt er een plein naar hem vernoemd, waarop in 1994 een monument ter ere van hem wordt geplaatst. Later datzelfde jaar overlijdt Maczek op 102-jarige leeftijd. Onder grote belangstelling wordt hij naar zijn laatste rustplaats gebracht: het Poolse ereveld in Breda, waar hij naast zijn gesneuvelde makkers komt te liggen. In zijn leven van ruim een eeuw maakte hij vele gevechten mee in zowel de Eerste als de Tweede Wereldoorlog. Maar zijn zwaarste strijd was, zoals hij zelf zei, die om de toekomst van zijn dochter Margaret.

Gaven vrijheid, ten koste van hun eigen

Veel van de Poolse soldaten spraken vlak na de oorlog maar weinig over hun heldendaden en de offers die dat heeft gekost. Maar onderhuids bleef een gevoel van onrecht, weet ook Nieck Podgórski, kleinzoon van Dominik Podgórski, een van de bevrijders van onze regio die hier uiteindelijk de liefde vond en bleef wonen. ‘Het motto van de Polen was: we strijden voor uw en onze vrijheid’, vertelt Nieck.
‘Dat van ons hebben ze kunnen waarmaken, maar dat van henzelf nooit.’

Lijn door Europa

De jonge Podgórski raakte geïnteresseerd in het verhaal van zijn opa en diens strijdmakkers. Hij reed vorig jaar zelfs een deel van de bevrijdingsroute in een oude jeep. Nieck verdiepte zich ook in de geschiedenis van hun strijd en de nasleep. ‘Begin 1945 hebben de geallieerde grootmachten tijdens de conferentie van Jalta bepaald hoe Europa er na de oorlog uit moest komen te zien’, legt Podgórski uit. ‘Daar is keihard, terwijl de Polen nog aan het vechten waren, een lijn door Europa getrokken. Polen mocht in eerste instantie weliswaar zelfstandig worden, maar Sovjetleider Stalin behield een flinke vinger in de pap. Dus als je als Poolse soldaat al vrij was om terug te gaan, wist je zeker dat er represailles zouden volgen.’

Naast het feit dat ze dus niet terug naar huis konden, was ook het gebrek aan erkenning een pijnpunt voor de Polen. Want dat zij onze regio hebben bevrijd, is iets wat we eigenlijk pas de laatste jaren veel horen. ‘Dat gebrek aan erkenning heeft lang pijn gedaan bij die generatie, naast het feit dat ze niet terug konden naar huis. Veel soldaten uit de generatie van mijn opa hebben dat meegenomen in hun graf.’

‘Schouders eronder gezet’

Maar net als zoveel Nederlanders van die generatie werd er na de oorlog maar weinig over gepraat. Nagenoeg iedereen had geleden en mensen om zich heen verloren. Daarnaast moest Nederland weer opgebouwd worden. Dominik Podgórski werkte daaraan mee. Na de oorlog trouwde hij met Giny Lukkien, dochter van de drogisterijhouder uit Ter Apel waar de Poolse soldaten kort verbleven. Podgórski bouwde met haar een bestaan op in de Veenkoloniën. Kleinzoon Nieck: ‘Dat is waar ik mijn opa als voorbeeld voor heb: ze zijn doorgegaan met hun leven en hebben hun schouders eronder gezet.’

Lees ook: